Opioid (Opioid) - Termin ogólny obejmujący alkaloidy otrzymywane z maku opiumowego (Papaver somniferum), a także ich syntetyczne analogi oraz związki syntetyzowane w organizmie, które oddziałują na te same specyficzne receptory w mózgu. Wspólną ich właściwością jest zdolność uśmierzania bólu i wywoływania euforii. W wyższych dawkach alkaloidy opium i ich syntetyczne analogi mogą też powodować osłupienie, śpiączkę i niewydolność oddechową. Alkaloidy opium i ich półsyntetyczne pochodne to m.in. morfina, diacetylomorfina (diamorfina, heroina), hydromorfina, kodeina, oksy-kodon. Syntetyczne opioidy to m.in. leworfanol, propoksyfen, fentanyl, metadon, petydyna (meperidyna) i opioidowy ago-antagonista - pentazocyna. Endogenne związki o działaniu opioidowym to m.in. endorfiny i enkefaliny. Najpowszechniej używane opioidy (takie jak morfina, heroina, hydromorfina, metadon i petydyna) wiążą się wybiórczo z receptorami. Wywołują analgezję, zmiany nastroju (takie jak euforia, która może przejść w apatię lub dysforię), ospałość, niewydolność oddechową, zahamowanie psychoruchowe, bełkotliwą mowę oraz upośledzenia koncentracji uwagi, pamięci, wnioskowania i oceny sytuacji. Z upływem czasu morfina i jej analogi wywołują tolerancję i zmiany neuroadaptacyjne, których skutkiem jest nadpobudliwość układu nerwowego po odstawieniu leku. Zespół abstynencyjny przejawia się głodem narkotykowym, lękiem, dysforią, napadowym ziewaniem, poceniem się, piloerekcją (napadami „gęsiej skórki" i „jeżeniem się włosów"), łzawieniem, wyciekiem z nosa, bezsennością, nudnościami lub wymiotami, biegunką, skurczami i bólami mięśni oraz gorączką. W przypadku środków o krótkim okresie działania, takich jak morfina lub heroina, objawy zespołu abstynencyjnego mogą wystąpić już po 8-12 godzinach od ostatniej dawki, osiągając największe nasilenie po 48-72 godzinach, by ustąpić po 7-10 dniach. W przypadku substancji o dłuższym okresie działania, takich jak metadon, początek objawów zespołu abstynencyjnego może nastąpić dopiero w ciągu 1-3 dni od ostatniej dawki, największe nasilenie objawów - pomiędzy 3 a 8 dniem; mogą się one utrzymywać przez kilka tygodni, lecz są jednak zdecydowanie łagodniejsze niż po odstawieniu heroiny czy morfiny, zażywanych w podobnych dawkach. Używaniu opioidów towarzyszą rozliczne powikłania somatyczne (głównie w wyniku dożylnego sposobu podawania). Zaliczyć do nich należy: wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, posocznicę, zapalenie wsierdzia, zapalenie płuc i ropnie płuc, zakrzepowe zapalenie żył, rozpad mięśni prążkowanych.
Charakterystyczne dla używania opioidów jest także pogorszenie funkcjonowania psychicznego i społecznego, będące często odzwierciedleniem ich nielegalnego stosowania.
źródło: Wydawnictwo IPIN
