Leki steroidowe, popularnie nazywane sterydami, przez większość ludzi utożsamiane są ze sterydami anabolicznymi stosowanymi przez sportowców w celu zwiększenia masy mięśniowej. Nie jest to prawdą, albowiem w sterydoterapii stosuje się kortykosteroidy, czyli hormony steroidowe o wyraźnym działaniu przeciwzapalnym, wytwarzane przez korę nadnerczy.

Sterydy (steroidy) są rozpuszczanymi w tłuszczach, organicznymi związkami chemicznymi, których cząsteczka powstaje na skutek połączenia czterech pierścieni zbudowanych z atomów węgla. O rodzaju sterydu decydują łańcuchy boczne, dołączające się do pierścieni w różnych miejscach. Steroidy są związkami bardzo w przyrodzie rozpowszechnionymi, należą do nich: cholesterol, ergosterol (prowitamina D), hormony płciowe (np. estron, estradiol, testosteron), hormony nadnercza (kortyzon), glikozydy nasercowe i kwasy żółciowe.
Cholesterol jest sterydem najbardziej rozpowszechnionym w świecie zwierząt. U człowieka występuje on w dużej ilości szczególnie w wątrobie, gdzie powstają z niego kwasy tłuszczowe, niezbędne do trawienia tłuszczów. Jest on też punktem wyjścia do syntezy hormonów sterydowych.

Hormony sterydowe są regulatorami różnych procesów toczących się w organizmie. Wytwarzane są w specjalnych gruczołach i narządach – w nadnerczach oraz męskich i żeńskich gruczołach płciowych. W sterydoterapii stosuje się związki wytwarzane naturalnie przez nadnercza.

Nadnercza

Składają się z dwóch różnych gruczołów dokrewnych: kory nadnerczy i rdzenia nadnerczy. Kora nadnerczy wytwarza trzy rodzaje hormonów steroidowych: mineralokortykosteroidy, glikokortykosteroidy i androgeny nadnerczowe:

Mineralokortykosteroidy

Działają przede wszystkim na nerki, w których zwiększają wchłanianie zwrotne soli, wody oraz wydalanie potasu. W konsekwencji zwiększa się objętość płynu zewnątrzkomórkowego i krwi oraz wzrasta w nich stężenie kationów sodu, a obniża stężenie kationów potasu. Głównym przedstawicielem tej grupy jest aldosteron, którego nadmiar prowadzi do nadmiernego zatrzymywania w organizmie wody i jonów sodu, czego następstwem jest nadciśnienie i obrzęki. Natomiast niedobór aldosteronu zwiększa stężenie we krwi jonów potasu oraz powoduje odwodnienie organizmu.

Glikokortykosteroidy:

Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest kortyzol. Glikokortykosteroidy działają na przemianę materii w wielu narządach. Nasilają wytwarzanie glukozy z substratów niewęglowodanowych w wątrobie i hamują zużycie glukozy przez mięśnie, co prowadzi do podwyższenia stężenia glukozy we krwi. W tkance tłuszczowej glikokortykosteroidy zwiększają uwalnianie kwasów tłuszczowych, a we wszystkich tkankach, poza wątrobą, rozkład białek. Wywierają ogólne działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne. W układzie krwiotwórczym hamują wytwarzanie limfocytów i granulocytów kwasochłonnych, pobudzają zaś produkcje krwinek czerwonych. W nerkach zwiększają przesączanie kłębuszkowe.

Androgeny nadnerczowe
Wykazują działanie podobne do działania testosteronu i przyczyniają się do wytworzenia drugorzędowych cech płciowych męskich. Wykazują też działanie metaboliczne, polegające na zwiększaniu syntezy białek w tkankach.

Sterydoterapia
W sterydoterapii stosuje się kortykosteroidy. Glikokortykoidy to kortyzol, hydrokortyzon i kortyzon. Naturalne glikokortykoidy zastąpiono silniej i szybciej działającymi syntetycznymi pochodnymi Do leków najczęściej stosowanych należą:

 

• prednizon (encorton)
• metyloprednizolon (medrol , metypred)
• prednizolon (encortolon)

Najpopularniejszy, prednizon jest glikokortykosteroidem syntetycznym. Ta pochodna kortyzolu jest związkiem nieaktywnym, a znaczenia nabiera dopiero powstający w wątrobie metabolit prednizonu – prednizolon, który odznacza się silnymi właściwościami przeciwzapalnymi, lecz nie likwiduje źródła zapalenia. Hamuje natomiast gromadzenie komórek w rejonie ogniska zapalnego, powoduje zmniejszenie rozszerzalności i przepuszczalności naczyń włosowatych , co prowadzi do zahamowania tworzenia obrzęków. Leki steroidowe występują w niemal każdej postaci. Mogą być stosowane wewnętrznie jako tabletki (np. Encorton), proszek inhalacyjny (np. Flixotide), dożylnie – w ciężkich przypadkach stosuje się hydrocortison lub prednisolon. Mniej szkodliwe są kortykosteroidy stosowane zewnętrznie w postaci maści (klocom), kremów (cutivate) oraz fluidów.

W jakim celu stosuje się sterydoterapię?
Sterydoterapia jest nieraz najskuteczniejszą metodą leczenia licznych schorzeń a stosuje się ją m.in. w leczeniu:

1. Chorób układu endokrynnego - niewydolności kory nadnerczy pierwotnej i wtórnej , wrodzonej hiperplazji nadnerczy, zapaleniu tarczycy.
2. Chorób alergicznych o ciężkim przebiegu , opornych na inne metody leczenia, np. w leczeniu kontaktowego zapalenia skory, atopowego zapalenia skory czy choroby posurowiczej.
3. Chorób układu krwionośnego m.in. niedokrwistości hemolitycznej nabytej (autoimmunologicznej).
4. Chorób nowotworowych jako leczenie paliatywne , połączone z odpowiednim leczeniem przeciwnowotworowym stosowanym np. w przypadku białaczki czy chłoniaka zarówno u dorosłych jak i u dzieci .
5. Stwardnienia rozsianego w okresie zaostrzenia choroby .
6. Chorób oczu : zapalenia tęczówki oraz ciałka rzęskowego, zapalenia naczyniówki i siatkówki, rozlanego zapalenia błony naczyniowej tylnego odcinka oka, zapalenia nerwu wzrokowego, współczulnego zapalenia naczyniówki, alergicznego zapalenia spojówek .
7. Wielu chorób układu kostno-szkieletowego oraz układu oddechowego (np. astmy oskrzelowej)

Skutki uboczne sterydoterapii
Kortykosteroidy są substancjami o bardzo silnym działaniu, które mają ogromny wpływ na cały organizm, dlatego w czasie ich używania należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza, zwłaszcza dotyczących czasu prowadzenia terapii. Sterydy są bardzo skuteczną grupą leków o szerokim spektrum działania i często są jedynymi skutecznymi lekarstwami na wiele chorób występujących u dzieci i dorosłych. Podaje się je w ostateczności, gdy zagrożone jest życie i zdrowie pacjenta, gdyż mimo swych właściwości leczniczych, powodują równocześnie szereg działań niepożądanych. Do najczęstszych należą:

1.Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej - zatrzymanie sodu i płynów, utrata potasu , nadciśnienie.
2.Osłabienie mięśni, utrata masy mięśniowej, patologiczne złamania kości długich.
3.Utrudnienie wchłaniania wapnia i oszczędzanie go w kanalikach nerkowych, a konsekwencji osteoporoza
4.Perforacje jelita grubego i cienkiego, zapalenie trzustki, wzdęcia, problemy z trawieniem.
5.Wystąpienie na skórze rozstępów, trądziku, nie gojących się ran; nadmierne pocenie
6.Zaburzenia metaboliczne: ujemny bilans azotowy, zwiększenie stężenia glukozowe krwi i moczu
7. Występuje prawie zawsze zwiększenie masy ciała, zwiększone łaknienia, nudności, złe samopoczucie, zaburzenia snu.

Dwie twarze sterydów
Osoba przyjmująca leki steroidowe często cierpi z uwagi na ich skutki uboczne, przede wszystkim związane z wyglądem i poczuciem własnej atrakcyjności:. Zwiększenie masy ciała, charakterystyczne obrzęki w wyniku zatrzymywania wody w organizmie, przyrost tkanki tłuszczowej i problemy skórne są objawami z pewnością uciążliwymi, ale jednak możliwymi do rozwiązania przez stosowanie specjalnej diety, samokontrolę i uprawianie sportu dostosowanego do możliwości chorego. Jest to cena, którą się płaci za polepszenie jakości życia, a często także za spowolnienie rozwoju choroby i danie szansy na normalne, samodzielne życie.

Daria Ciunelis/linemed.pl