Fachowe medyczne określenie apoplexia wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego porażenie (uderzenie). Pełna nazwa łacińska omawianej przez nas choroby to apoplexia cerebń, po polsku udar mózgu. Nazwa wskazuje na częsty objaw choroby, to jest nagłą utratę świadomości.

W zasadzie mechanizm powstania udaru w większości przypadków przypomina zawał serca, gdy zatkaniu ulega któraś tętnica i przestaje dostarczać krew do mięśnia sercowego, a pozbawiona jej tkanka obumiera. Dlatego używa się też terminu zawał mózgu, którego nie stosuje się wyłącznie do wylewu krwi do mózgu.

Odmiany udaru mózgu
W zależności od przyczyn wyróżnia się dwie podstawowe odmiany apopleksji: udar bezkrwawy i udar połączony z wylewem krwi do mózgu. Obie powodują bardziej czy mniej poważne uszkodzenia, objętych patologicznym procesem, obszarów mózgowia.

Udar bezkrwawy
Jak wskazuje sama nazwa, w udarze bezkrwawym (udarze z niedokrwienia) nie dochodzi do krwotoku w mózgu. Przyczyną tej najczęstszej postaci apopleksji (ok. 80% wszystkich przypadków) zwykle jest arterioskleroza, i to nie tylko obejmująca tętnice mózgowe, ale też naczynia położone w oddalonych od głowy rejonach ciała.

Do blokady naczyń w mózgu dochodzi dwojako. W arteriosklerotycznie zmienionej tętnicy mózgowej może utworzyć się zakrzep i przepływ krwi ustaje. Jeśli w danym obszarze mózgu jest dosyć naczyń obocznych (przez które krew będzie podążać okrężną drogą do celu), zatkanie jednej tętnicy nie spowoduje żadnych dolegliwości, zakrzep zostanie ominięty. W przeciwnym razie dojdzie do zawału mózgu, pozbawiona krwi tkanka obumrze.

Inny mechanizm blokowania naczynia w mózgu polega na osadzeniu się czopu zatorowego, powstałego w całkiem innej części organizmu, poza mózgiem. Często czop podąża od serca, ale niekiedy także z różnych tętnic objętych stwardnieniem.
Inaczej niż zakrzep, nie osadza się trwale na ścianie naczynia, lecz jest popychany przez strumień krwi i wędruje po całym ustroju. Gdy utkwi w zbyt ciasnej tętnicy mózgowej, krew przestaje przez nią płynąć. Najczęściej zdarza się tak w obszarze zaopatrywanym przez środkową tętnicę mózgową.

Udarowi bezkrwawemu ulegają przeważnie osoby po 65-70 roku życia. Ich tętnice są już „zużyte ze starości" i dlatego szczególnie podatne na stwardnienie oraz tworzenie się zakrzepów i zatorów.

Śmiertelność w tej odmianie apopleksji wynosi blisko 20% i jest wyraźnie mniejsza niż w wylewie krwi do mózgu. Jednak następstwa takiego udaru są najczęściej poważne i na ogół nie da się ich usunąć. Czasem resztę swoich dni pacjenci spędzają w szpitalu, gdyż są bezradni i niezdolni do samodzielnego życia.

Wskutek zatkania tętnicy mózgowej następuje rozmiękanie mózgu, obejmujące obszary pozbawione dopływu krwi. Głównie od rozmiarów i lokalizacji zawału zależy, jak znaczne będzie zakłócenie w funkcjonowaniu organu. Zaburzenia mogą być prawie niezauważalne, jeśli zawał obejmie takie rejony, których fizjologiczne wyłączenie nie wywołuje istotnych utrudnień. Z drugiej strony nawet już niewielki obszarowo udar może skutkować trwałymi i ciężkimi uszkodzeniami czy nawet zgonem, gdy obejmie ośrodki ważne dla życia.

Wylew do mózgu
Inaczej niż udar z niedokrwienia, zasadniczo dotykający ludzi starszych, pierwotny udar krwotoczny (wylew do mózgu, apopleksja spowodowana krwotokiem w mózgu) występuje przeważnie u osób między czterdziestką a pięćdziesiątką. Około 20% wszystkich przypadków apopleksji przebiega z wylewem krwotocznym, który obejmuje często rejon pnia mózgu. Taki stan przeżywa przeciętnie co drugi chory.

Nie znaleziono dotychczas przekonującego wyjaśnienia, dlaczego ta odmiana udaru zdarza się głównie ludziom w średnim wieku. Zapewne jakąś rolę gra tu nadciśnienie tętnicze, cierpi bowiem na nie niemal 80% dotkniętych wylewem; jest ono zarazem współprzyczyną przyśpieszonego twardnienia tętnic.

Niewiele to jednak tłumaczy, ponieważ przewlekłą hipertonię stwierdza się zarazem u wielu pacjentów doznających udaru bezkrwawego. By faktycznie nastąpił udar, do szkód wyrządzanych w naczyniach przez wysokie ciśnienie musi dojść jeszcze sporo innych czynników.

Jednym z nich jest zapewne alkohol spożywany w nadmiernych ilościach, poważnie uszkadzający naczynia. To może tłumaczyć, czemu mężczyznom wylew do mózgu przydarza się najczęściej w weekend. Wielu z nich bowiem oddaje się w wolne dni libacjom, a alkohol w połączeniu z hipertonią powoduje pękanie tętnic. Kto cierpi na nadciśnienie i pije zbyt wiele, naraża własne życie.

W przypadku wylewu do mózgu nie na wiele zdadzą się nawet dobrze wykształcone naczynia oboczne. Zaopatrzenie w krew obsługiwanego przez pękniętą tętnicę rejonu może być wznowione w dostatecznym stopniu dopiero po ustaniu krwotoku. Poza tym wypływająca na zewnątrz naczynia krew sama uszkadza tkankę mózgową. Te wszystkie okoliczności sprawiają, że śmiertelność przy wylewach jest tak duża.

Zasadniczo krwotok w mózgu nie jest niezauważalny. Z reguły występują gwałtowne, silne bóle głowy. Ponad połowa pacjentów traci przytomność, a głęboka śpiączka zdarza się wyraźnie częściej niż w udarze bezkrwawym. Gdy chory przeżyje pierwsze tygodnie po wylewie, poważne trwałe szkody są znacznie częstsze niż po zawale, pacjent nierzadko wymaga stałej opieki specjalistycznej i pielęgnacji. Podsumowując: wylew krwi do mózgu ma przebieg bardziej złośliwy niż apopleksja z niedokrwienia.

Źródło: G. Leibold „Udar mózgu"; wyd. AWM

Czytaj też:
Lekarstwo na udar mózgu
Afazja - kiedy odjęło mowę
Ćwicz mózg