Mamy coraz więcej dowodów na to, że objawy ADHD utrzymują się u niektórych pacjentów przez całe życie, począwszy od wieku dziecięcego, poprzez okres dojrzewania,trwają również w wieku dorosłym.

W Wielkiej Brytanii rozpoznawanie, zapewnienie oceny i leczenia osobom dorosłym pozostaje daleko w tyle za opieką medyczną nad dziećmi i młodzieżą. Na szczęście psychiatrzy zajmujący się dorosłymi mają coraz większą wiedzę na temat tego zaburzenia. Oddziały opieki medycznej będą musiały umożliwić leczenie dorosłym młodym osobom, które wcześniej były pod opieką poradni psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży.
Gwałtownie wzrasta liczba pacjentów z podejrzeniem ADHD kierowanych na konsultacje do poradni psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży. W rezultacie coraz więcej młodych pacjentów wymagających regularnego leczenia farmakologicznego i pomocy psychoterapeutycznej z powodu ADHD objętych specjalistyczną opieką będzie zgłaszać się do poradni dla dorosłych, aby kontynuować terapię.


Epidemiologia: jak często dorośli chorują na ADHD?

Badania obejmujące dorosłych, u których w wieku dziecięcym rozpoznano ADHD, pokazują że u wielu z nich objawy utrzymująsię również w wieku dorosłym. Badania przeprowadzone przez M. Denckla i współpracowników (1976) wykazały, że od 31 do 66% dorosłych, u których w wieku dziecięcym rozpoznano ADHD nadal ma objawy zespołu nadpobudliwości. Oznacza to, że prawie 1-2% dorosłych choruje na ADHD.


Rozpoznanie: kryteria diagnostyczne

Ani w klasyfikacji DSM-IV, ani w ICD-10 nie ma żadnych zastrzeżeń dotyczących wieku pacjenta, u którego można rozpoznać ADHD. W obydwu systemach klasyfikacji mówi się, że objawy powinny wystąpić we wczesnym okresie dzieciństwa i utrzymywać się przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu niezgodnym ze spodziewanym poziomem rozwoju umysłowego lub inteligencji dziecka w danym wieku i powodującym znaczne upośledzenie czynności [czynnościowe]. Jeszcze do niedawna powszechnie uważano, że ADHD występuje głównie w okresie dzieciństwa i stopniowo zanika z wiekiem. Dlatego też wielu kryteriów diagnostycznych stosowanych w odniesieniu do dzieci nie można bezpośrednio odnieść do osób dorosłych (np. „ma trudności ze spokojnym bawieniem się, oczekiwaniem na swoją kolej w czasie zabawy").
Ponieważ stało się oczywiste, że podstawowe objawy: brak uwagi, nadruchliwość i impulsywność u niektórych osób utrzymują się w wieku dorosłym i są przyczyną upośledzenia, podjęto próby opracowania kryteriów diagnostycznych do rozpoznania ADHD u dorosłych.

Kryteria University of Utah School of Medicine [Kryteria Paula Wendera]

Tak zwane kryteria Utah [Utah - stan w USA] zostały opracowane przez Paula Wendera i jego współpracowników na użytek badań nad skutecznością leczenia farmakologicznego dorosłych pacjentów z ADHD (Wender i inni, 1971 ). Warunkiem niezbędnym rozpoznania ADHD u osoby dorosłej jest ustalenie, że symptomy ADHD występowały u niej w dzieciństwie, a w wieku dorosłym widoczne są następujące objawy:

1)  Nadmierna aktywność motoryczna, na przykład niemożność rozluźnienia się, wykonywania czynności związanych z siedzącym trybem życia, wymagających dłuższego pozostawania w określonej pozycji siedzącej, takich jak czytanie, oglądanie telewizji oraz dysforia [zaburzenie nastroju] w przypadku braku ruchu (bezczynności).

2)  Zaburzenia koncentracji uwagi manifestujące się niemożnością skupienia uwagi w czasie rozmowy, na czytanym tekście lub wykonywanym zadaniu. Łatwość rozpraszania się i roztargnienie objawiające się gubieniem rzeczy lub odkładaniem ich nie na swoje miejsce.

Dodatkowo muszą występować dwa z następujących objawów:

1)  Chwiejność emocjonalna - nagłe zmiany nastroju od znudzenia i niezadowolenia do podniecenia trwające od kilku godzin do kilku dni.

2)  Niezdolność do wykonywania zadań od początku do końca, w tym brak organizacji w pracy i w domu; niezdolność rozwiązywania problemów i zaplanowania czasu; niezdolność skoncentrowania się na wykonywaniu zadań po kolei [wykonywanie różnych zadań w tym samym czasie].

3)  Problemy z opanowaniem się [brak opanowania], na przykład: rozdrażnienie, łatwość utraty równowagi wewnętrznej, wybuchowość [porywczość, skłonność do gwałtownych reakcji].

4)  Impulsywność: na przykład podejmowanie nagłych, bez zastanawiania się, decyzji, co prowadzi do zakłócenia toku pracy i relacji społecznych; antyspołeczne zachowania i lekkomyślne oddawanie się czynnościom sprawiającym przyjemność.

5)  Mała odporność na stres prowadząca w konsekwencji do depresji, zaburzeń lękowych, dezorientacji [stanu splątania] lub rozgniewania z powodu zajmowania się typowymi codziennymi sytuacjami.

Rozpoznanie schizofrenii, zaburzenie schizoafektywne, depresja oraz schizotypia lub osobowość pogranicza [zespół pograniczny] wykluczają rozpoznanie ADHD. (To znaczy, że nie można orzec ADHD, jeśli występuje któraś z tych chorób).


Inne choroby umysłowe, które mogą występować z ADHD u dorosłych

Bardzo często u dorosłych pacjentów, u których rozpoznano ADHD na podstawie kryteriów diagnostycznych Utah, występują rówocześnie inne zaburzenia psychiczne. Podobnie jak dzieci z ADHD mogą oni mieć inne, trwające krócej zaburzenie lub chorobę.
W. Shekim i jego współpracownicy (1985) wykazali, że spośród 56 dorosłych pacjentów w wieku od 19 do 65 lat z ADHD orzeczonym na podstawie kryteriów Utah:

*  5 3 % miało też obj awy odpowiadaj ące kryteriom diagnostycznym zaburzeń lękowych,

*  34% miało też objawy odpowiadające kryteriom diagnostycznym alkoholizmu lub zależności alkoholowej,

*  30% miało też objawy odpowiadające kryteriom diagnostycznym narkomanii,

*  25 % miało też objawy odpowiadające kryteriom diagnostycznym dystymii [nerwica depresyjna, depresja nerwicowa] (przewlekłe obniżenie nastroju, które nie jest wystarczająco ciężkie, aby uzasadnić rozpoznanie nawracających zaburzeń depresyjnych o nasileniu ciężkim, umiarkowanym lub łagodnym),

*  25% miało też objawy odpowiadające kryteriom diagnostycznym cyklotymii (zaburzeń afektywnych, które cechują utrzymujące się stale wahania nastroju w postaci okresów depresji obniżonego nastroju i wzmożonego samopoczucia, które nie są tak ciężkie, aby uzasadnić rozpoznanie psychozy maniakalno-depresyjnej).

Tylko 14% pacjentów ma objawy, które odpowiadają tylko i wyłącznie kryteriom diagnostycznym ADHD i u 1/3 rozpoznano cztery zaburzenia towarzyszące ADHD. ADHD jak widać jest częstym czynnikiem powodującym rozwijanie się patologicznych stanów.


Wpływ ADHD na życie chorego

Tak jak w przypadku dzieci i młodzieży trzy zasadnicze objawy ADHD utrudniają życie chorych i otaczających ich osób.
Zaburzenia koncentracji uwagi utrudniają udział w wykładach i spotkaniach oraz dogłębną lekturę tekstów. Chory z łatwością rozprasza się, pomija informacje, nie dostrzega szczegółów i przez nieuwagę popełnia błędy. Robi błędy ortograficzne, arytmetyczne, myli drogi wyjazdowe na autostradzie, ponieważ rozpraszajągo inne czynności podczas jazdy. Wszystko to powoduje, że w nauce i w pracy nie wykorzystuje w pełni swoich możliwości i w konsekwencji wypada poniżej oczekiwań.
W czasie rozmowy osoba cierpiąca na ADHD traci wątek, co jest przyczyną kłopotliwych sytuacji i prowadzi do nieporozumień towarzyskich. Ponieważ chory ma trudności w zaplanowaniu zajęć i „zorganizowaniu się" (spotęgowane łatwościąrozpraszania się), często przyczepia się mu etykietkę kunktatora lub lenia, któremu brak samodyscypliny. Niezliczone kłopoty są skutkiem zostawiania rzeczy w różnych miejscach, np. portfela lub paszportu, spóźniania się na spotkania lub zapominania o nich.
Nadruchliwość także może występować u dorosłych. Niektórzy nie mogą usiedzieć spokojnie lub bez ruchu ani chwili. W czasie wykładów, na koncercie, w teatrze wiercą się i kręcą w nieskończoność zmieniając pozycję.
Impulsywność sprawia, że nie czekają na swoją kolej, na przykład w restauracji lub w korku drogowym. W czasie jazdy wykonują niepotrzebnie i nierozważnie ryzykowne manewry, aby wyprzedzić inne samochody.
Wielu klinicystów doświadczonych w rozpoznawaniu i leczeniu ADHD informuje o nadmiernych wahaniach nastroju, skłonności do irytacji i małej odporności na stres u swoich pacjentów. Dorośli z ADHD źle reagująna stres i łatwo ogarnia ich przygnębienie.


Ocena i rozpoznanie ADHD u dorosłych

Ocena i rozpoznanie w przypadku osób dorosłych, u których podejrzewa się występowanie ADHD przebiega podobnie jak w przypadku dzieci. Jednak szanse uzyskania dokładnych, istotnych i szczegółowych informacji na temat okresu dzieciństwa są niewielkie, a są one niezbędne, aby ustalić, że jest to naprawdę zaburzenie trwające przez całe życie. Jest to diagnoza kliniczna i należy jej dokonać po przeprowadzeniu dokładnej i wszechstronnej oceny. Ponieważ bardzo trudno odróżnić obraz kliniczny ADHD od innych zaburzeń psychicznych i wysoka jest częstotliwość współwystępowania innych chorób umysłowych u dorosłych z ADHD, rozpoznanie powinien prowadzić tylko psychiatra, który dobrze zna zespół nadpobudliwości i zaburzenia umysłowe występujące u dorosłych.

Procedura oceniania powinna obejmować szczegółowy wywiad z pacjentem i, jeśli jest to możliwe, z krewnymi lub przyjaciółmi, którzy utrzymują z nim kontakt od czasów dzieciństwa. Trzeba ustalić, czy u pacjenta występują utrzymujące się od okresu dzieciństwa podstawowe objawy ADHD, jaki stopień niesprawności i jakie utrudnienia powodują oraz jakie działania podejmowano do chwili obecnej, aby je przezwyciężyć. [W skali Wendera 61 pytań dotyczy zachowania w dzieciństwie].

Lekarz będzie szukał symptomów innych chorób umysłowych, zaburzeń psychologicznych i zachowania oraz przejawów cech charakteru, które mogą wyjaśnić widoczne objawy ADHD lub, które pojawiły się w tym samym czasie co one. Ten etap rozpoznania będzie wymagał odniesienia do przeszłości pacjenta, przebytych chorób, wydarzeń z życia rodzinnego, kontaktów społecznych. Lekarz powinien porównać informacje podane przez pacjenta z innymi źródłami, na przykład relacjami krewnych, opiniami ze szkoły lub innych specjalistów, którzy oceniali lub leczyli go.

Lekarz będzie uzupełniał, zgodnie z procedurą informacje zebrane w czasie badania i wywiadów. Wykorzysta skale i kwestionariusze do oceny zachowania, rozważy też użycie testów oceniających funkcje. Obecnie do oceny ADHD u dorosłych stosuje się skalę Wendera, skalę Browna (BAADS - Brown Attention-Activation Disorder Scale), kwestionariusz Copelanda i skalę Triolo dla dorosłych (Attention-Deficit Scales for Adults - ADSA).
Mimo że te kwestionariusze i skale nie dostarczają danych o charakterze normatywnym i nie są stosowane jako narzędzie diagnostyczne, to pomagają ustalić rodzaj i stopień nasilenia występujących objawów. Lekarze wciąż wierzą że najlepsze, powszechnie uznawane i zweryfikowane naukowo są kryteria diagnostyczne DSM-IV, aczkolwiek w pewnym stopniu nieodpowiednie dla dorosłych.
Lekarz mógłby uzupełnić swoją ocenę stosując standaryzowany test inteligencji lub inne kwestionariusze  i skale do oceny objawów lub zachowania, na przykład skale oceny depresji i lęku lub skale oceniające zadowolenie z życia małżeńskiego.


Niefarmakologiczne rodzaje terapii dorosłych z ADHD

Należy przeanalizować wiele kwestii w przypadku dorosłych osób z ADHD, które nie reagująna leczenie farmakologiczne. Na liście problemów znajduje się między innymi niska samoocena, izolacja emocjonalna i społeczna, uczucie wściekłości, niezdolność zaplanowania czasu, powolność w działaniu i odkładanie wszystkiego na później, unikanie trudnych zadań.

Chorzy na ADHD będą chcieli porozmawiać z psychiatrą który się nimi opiekuje o tych problemach, o planowanych, odpowiadających ich potrzebom działaniach terapeutycznych oraz warunkach socjalnych i swojej pracy zawodowej. Wiele technik i metod terapeutycznych opisanych wcześniej ma zastosowanie w przypadku dorosłych pacjentów, poza tym może uda się psychiatrze zaangażować do pomocy innych specjalistów.
Pozostaje jeszcze wiele do zrobienia w zakresie leczenia ADHD u dorosłych pacjentów, szczególnie dotyczy to badań klinicznych, które pomogłyby znaleźć odpowiedź na liczne pytania.
Mamy nadzieję, że jeśli powiększy się wiedza na temat ADHD i wzrośnie skuteczność środków terapeutycznych, a zespół nadpobudliwości będzie rozpoznawany i leczony w dzieciństwie to uda się zapobiec wielu problemom.

Źródło: A.Munden,J.Arcelus "ADHD.Nadpobudliwość ruchowa." wyd.Bellona

Czytaj też:"Farmakoterapia w ADHD"
                    Centra wiedzy- ADHD