Zmysł węchu jest podstawowym zmysłem zarówno u ludzi jak i u zwierząt. Węch pozwala na:
 
* Ostrzeganie o niebezpiecznych substancjach (dym, gazy trujące) - lokalizacja źródła niebezpiecznego lub nieprzyjemnego zapachu

* Dobór właściwych pokarmów (ich jakość i świeżość) oraz utrzymywanie na odpowiednim poziomie fizjologicznego łaknienia

* Udział w percepcji wrażeń smakowych

* Tworzenie uczucia pełnego komfortu psychicznego, wpływ na jakość życia dzięki odczuwaniu i ocenie zapachów otaczającej człowieka przyrody

* Przeżycia i odczucia estetyczne, ma wpływ na zachowanie emocjonalne i seksualne
 
* Samokontrolę stanu higienicznego

* Dotarcie do istotnych informacji społecznych – pozwala ma rozpoznanie matki, dziecka
 
* Sprawny narząd węchu jest niezbędny w wykonywaniu niektórych zawodów (kiperzy, kucharze, farmaceuci, strażacy, pracownicy laboratoriów chemicznych)

* Diagnostykę zapalenia zatok przynosowych


Percepcja węchowa

Nabłonek węchowy zlokalizowany jest w górnej części jamy nosowej - w obrębie przegrody nosa, stropu jamy nosowej i na przednim końcu małżowiny nosowej górnej (u ludzi zajmuje on około 1-3 cm2). Komórki węchowe stykają się bezpośrednio ze światem zewnętrznym organizmu. Nabłonek węchowy u osób zdrowych pokrywa stale warstwa śluzu, która jest jedyną przegrodą dzielącą komórki nerwowe od świata zewnętrznego.

Jedynie ok. 2% substancji wonnej dociera do nabłonka węchowego (jest to swoista forma obrony), a do pobudzenia pojedynczej komórki wystarcza mniej niż 10 molekuł wonnych.
W warstwie wodnistej śluzu następuje rozpuszczenie molekuł, co zwiększa ich koncentrację. Sygnały z komórek węchowych docierają w formie impulsów do węchomózgowia, czyli do kory przyśrodkowej powierzchni półkul, do zakrętu hipokampa i jądra migdałowatego (w głębi płata skroniowego). Część sygnałów z receptorów węchowych dociera do kory, gdzie występuje świadoma percepcja węchowa, a część do układu limbicznego wywołując zmiany w zachowaniu behawioralnym.


Zmysł węchu a emocje

Węch odgrywa większą rolę u człowieka niż dotąd powszechnie sądzono, wpływając na różne sfery życia i zachowań człowieka. Powonienie jest niezwykle intrygującym zmysłem. Filogenetycznie jest jednym z najstarszych zmysłów, a ośrodki korowe analizatora węchu mieszczą się w najstarszej części mózgowia. Informacje z zapachowe w odróżnieniu np. od wrażeń wzrokowych trafiają do układu limbicznego odpowiedzialnego za sterowanie emocjami człowieka. Tu bez udziału świadomości zostaje podjęta decyzja, czy odczuwamy zapach przyjemny czy nieprzyjemny.

Przez całe życie człowiek zachowuje dobrą pamięć węchową, a wrażenia węchowe często przywołują wspomnienia z przeżytych wydarzeniach.


Substancje zapachowe

Substancje zapachowe można podzielić na trzy grupy:

* związki pobudzające przede wszystkim nerw węchowy; kawa, herbata, alejek anyżowy, wanilia,
 
* związki pobudzające nerw węchowy i gałązki końcowe nerwu trójdzielnego w błonie śluzowej nosa: kamfora, amoniak, eter, roztwory alkoholowe, olej miętowy, olejek cytrynowy,

* związki pobudzające nerw węchowy i gałązki końcowe nerwu językowo-gardłowego na podstawie języka (chloroform – odczucie smaku słodkiego, pirydyna – odczucie goryczy.

Część substancji może poprzez pobudzanie zakończeń nerwu trójdzielnego, językowo-gardłowego i błędnego w jamie nosa, jamie ustnej na powierzchni języka i gardła wywołać doznania zimna, ciepła, podrażnienia (objaw. łzawienia i kichanie).

Wyżej przedstawiony podział pozwala na różnicowanie uszkodzenia poszczególnych elementów narządu węchu poprzez zastosowanie prostych testów identyfikacji poszczególnych substancji zapachowych.

Zaburzenia węchu

Przyczyną upośledzenia lub braku węchu mogą być zarówno zaburzenia typu przewodzenia bodźca, jak i zaburzenia neuronu zapachowego. Do najczęstszych zaburzeń typu przewodzenia należy: niedrożność jam nosa w przebiegu: przewlekłego zapalenia zatok przynosowych z polipami nosa, skrzywienia przegrody nosa, przerost małżowin nosowych, zapalenie alergiczne błony śluzowej nosa, ostre zapalenie zatok przynosowych z zajęciem części węchowej błony śluzowej nosa, zmiany w obrębie błony śluzowej jam nosa (np. zaburzenia wydzielania lub składu śluzu), wady rozwojowe i zmiany pourazowe, guzy nosa i nosogardła. W codziennej praktyce laryngologicznej spotykamy się przede wszystkim z upośledzeniem węchu spowodowanym zaburzeniami kontaktu substancji zapachowych z zakończeniami nerwów węchowych.

Najczęstszą przyczyną takich zaburzeń jest:

* upośledzenie drożności nosa w obrębie przewodu nosowego górnego i środkowego,
 
* obecność patologicznej, gęstej lub zaschniętej wydzieliny pokrywającej nabłonek węchowy
i uniemożliwiającej kontakt substancji zapachowych z powietrza z nabłonkiem węchowym,

* zaburzenia składu śluzu (np.. zmniejszenie stężenia białka wiążącego substancje zapachowe),

* uszkodzenie błony śluzowej nosa w okolicy węchowej.

Najczęstsze zaburzenia węchu :

* Anosmia – brak wrażeń węchowych - utrata węchu
 
* Hyposmia – upośledzenie węchu

* Parosimia , cacosmia – odczuwanie odmiennych, nienormalnych doznań węchowych (halucynacje węchowe)

* Hyperosmia – nadwrażliwość węchowa

Dlaczego dziś zajmujemy się właśnie węchem. Otóż zaburzenia węchu są jednym z 4 podstawowych objawów zapalenia zatok przynosowych. Rozpoznanie zapalenia zatok przynosowych może być podstawione na podstawie samego tylko badania podmiotowego (wywiadu z chorym) u którego stwierdzimy 2 z niżej wymienionych objawów:

* blokada – niedrożność nosa,

* wyciek z nosa,

* ból – uczucie rozpierania twarzy,

* upośledzenie/utrata węchu.

Autor:
dr n. med. Piotr Rapiejko 
Adiunkt Kliniki Otolaryngologii Wojskowego Instytutu
Medycznego Centralnego Szpitala Klinicznego MON w Warszawie



Szersze informacje na temat zmysłu węchu w otolaryngologii dostępne są na stronie internetowej www.nos.info.pl oraz w publikacjach:
Rapiejko P.: Zmysł węchu. Alergoprofil 2006,2(4):4-10
Rapiejko P.: Znaczenie badania zmysłu węchu w diagnostyce i terapii chorób błony śluzowej nosa. Wyd. Kl. Otolaryngologii WIM, Warszawa 2009. Wyd. I