Fobia szkolna jest przykładem fobii sytuacyjnej, gdyż występujący lęk nie jest związany stricte z instytucją szkoły, tylko z sytuacjami, które się ze szkołą wiążą. Zasadniczym problemem jest system szkolnictwa, który wymaga, aby uczeń podlegał nieustannej ocenie, co staje się nieraz przyczyną intensywnego strachu.

Wszelkie odpowiedzi ustne, pisemne czy zabieranie głosu na forum klasy wiąże się przecież z możliwością wyśmiania. Źródłem lęku mogą być także problemy w relacjach z rówieśnikami.

Objawy

Podstawowym objawem jest lęk przed uczęszczaniem do szkoły. Młodsze dziecko zazwyczaj kategorycznie odmawia wychodzenia do szkoły albo cierpi na różne dolegliwości somatyczne, jak bóle brzucha, biegunki, wymioty, bóle głowy, nerwobóle, stany podgorączkowe. Objawy mogą przypominać początki infekcji, ale ich cechą charakterystyczną jest pojawianie się tuż przed wyjściem do szkoły (np. rano tego samego dnia) i zdumiewające polepszenie, które następuje po kilku godzinach i trwa aż do następnego ranka, jeżeli zdecydujemy się pozostawić dziecko w domu. Dziecko z fobią boi się iść do szkoły, ale czasami jego lęk mija, kiedy już się tam znajdzie i np. spotka kolegów. Jednak zazwyczaj nawet jeżeli do niej pójdzie, odmawia wejścia do klasy. Dziecko starsze tłumaczy swoją niechęć do uczęszczania na zajęcia lekcyjne np. niesprawiedliwym nauczycielem, wyjątkowo trudnym przedmiotem czy problemami zdrowotnymi związanymi z ćwiczeniem na lekcjach w-fu, czym często odwraca uwagę rodziców od prawdziwego problemu.

U nastolatka rozpoznanie fobii szkolnej może być utrudnione z uwagi na podejrzenie, że uczeń celowo opuszcza lekcje. Jednak istotą wagarowania jest unikanie chodzenia do szkoły z równoczesnym zatajaniem tego przed rodzicami. Gdy nastolatek wagaruje, zazwyczaj też spędza ten czas ze znajomymi. Natomiast dziecko z fobią szkolną najchętniej zostaje w domu za przyzwoleniem rodziców.

Przyczyny fobii szkolnej

Fobia szkolna rozwija się u dziecka lękliwego. Zazwyczaj atmosfera panująca w jego domu jest trudna i daleka od przyjemnej. Objawy pojawiają się lub nasilają szczególnie po dłuższej przerwie między zajęciami, jak wakacje czy ferie, którą dziecko spędziło w domu, blisko matki. Jest ona zazwyczaj osobą nadopiekuńczą o wyraźnej tendencji do rozwiązywania za dziecko problemów i przejmowania za nie odpowiedzialności. Łatwo też daje sobą manipulować i ustępuje przed wybuchami złości. Nadopiekuńczej matce towarzyszy nieobecny, wycofany emocjonalnie albo bierny ojciec, który także może zdradzać cechy nadopiekuńczosci. Rodzice dziecka dotkniętego fobią szkolną mają też skłonności do zatrzymywania go w domu przy wystąpieniu drobnych dolegliwości zdrowotnych. Dziecko z fobią szkolną często ma osobowość perfekcjonistyczną. Jeżeli zawsze dobrze się uczyło, może doznawać silnego lęku, gdy jego oceny przestają być bardzo dobre – np. na skutek zmiany wymagań przy przejściu ze szkoły podstawowej do gimnazjum. Może on występować także, gdy dziecko ma wysokie poczucie własnej wartości, ale osiągane przez nie rezultaty są niezadowalające.

Leczenie dziecka z fobią szkolną

Ponieważ postawa rodziców sprzyja rozwojowi tego zaburzenia, konieczne jest leczenie pod okiem psychologa. Problem tkwi w rodzinie, w której dziecko jest tylko jednym z elementów – konieczna jest zatem terapia rodzinna. Jest to najlepsze z możliwych rozwiązań, bowiem fobia jest tylko objawem istnienia problemów rodzinnych i jeżeli nie usunie się jej przyczyny, po leczeniu samego dziecka prawdopodobnie rozwinie się po raz kolejny.

Wyróżnia się dwa podejścia do problemu fobii szkolnej:

 

• behawioralny – jego podstawą jest założenie, że zachowania lękowe są utrwalane przez negatywne okoliczności, więc w pokonaniu własnego strachu muszą pomóc pozytywne doświadczenia. Pierwotnej przyczyny fobii nie uznaje się za rzecz bardzo istotną, gdyż leczenie opiera się na przekonaniu, że zmianę zachowania pacjeta można uzyskać poprzez jego konfrontację z przedmiotem lęku - doświadczenie ma wykazać pacjentowi, że sytuacja, której się obawia, nie jest aż tak niebezpieczna.
• psychodynamiczny – zakłada, że lęk ujawnia się w postaci fobii, która symbolizuje bardziej złozony, nieświadomy konflikt psychiczny. Dopiero jego odkrycie pomaga ustalić co jest prawdziwą przyczyną lęku, a to pozwala na konfrontację pacjenta z jego obawami.

Leczenie fobii szkolnej jest długotrwałe i wymaga zaangażowania całej rodziny oraz pomocy psychologa czy psychiatry. Nieraz zmusza do podjęcia nauczania indywidualnego, przyjmowania przez dziecko leków psychotropowych w celu obniżenia napięcia i poziomu lęku, a nawet do jego pobytu na oddziale leczenia nerwic. Zmiana szkoły zazwyczaj nie przynosi efektu, chyba że przyczyną fobii była agresja kolegów albo złe nastawienie nauczycieli. Podstawą leczenia fobii szkolnej jest nawiązanie dobrych stosunków ze szkołą i wyjasnienie nauczycielom, że problemy dziecka nie wynikają z lenistwa i nie są one wagarowaniem. Dopiero po podjęciu takich kroków możemy mieć nadzieję, że objawy powoli ustąpią. W żadnym wypadku nie można liczyć na to, że fobia sama minie. Wręcz przeciwnie - nie leczona może sprawić, że dziecko przerwie naukę, co może mieć zasadniczy wpływ na jego dalsze życie.

Czytaj też:
CZYM JEST FOBIA