Kalendarium, 23-01-2018

Poradnik zdrowia

powrót do listy

Celiakia: kiedy nie tolerujemy glutenu

Dieta

02-11-2017 00:10

Celiakia: kiedy nie tolerujemy glutenu
Celiakia: kiedy nie tolerujemy glutenu


Celiakia, nazywana także nietolerancją glutenu, jest poważną chorobą, w której układ immunologiczny atakuje jelito cienkie osób predysponowanych genetycznie. Mimo iż często uważana jest za chorobę autoimmunologiczną, w dosłownym znaczeniu tego słowa nie jest taką chorobą.

Choroba ta spowodowana jest spożyciem niektórych białek z rodziny prolamin, znajdujących się w wielu zbożach, takich jak pszenica (prolamina pszenicy nazywana jest gliadyną), orkisz (gliadyna), kamut (gliadyna), żyto (sekalina), jęczmień (hordeina). Prolaminy występują także w innych zbożach, jak owies (awenina), kukurydza (zenina), sorgo (kafirina), ryż (oryzeina) i proso (panicyna), lecz nie wydają się być toksyczne, spór toczy się, jeśli chodzi o owies. Jest też prawdopodobne, że niektóre osoby wykazują alergię na wszystkie rodzaje prolamin.

Powszechnie stosowana nazwa gluten w rzeczywistości odnosi się do mieszaniny dwóch rodzin białek, prolamin i glutenin. To właśnie obecność glutenu w mące powoduje, że nadaje się ona do wypieku chleba. Gluten sprawia, że ręcznie wyrabiane ciasto jest odporne i elastyczne. Również dzięki niemu ciasto rośnie, najpierw wskutek fermentacji, potem w piecu. Wyjaśnia to, dlaczego osoby będące na diecie bezglutenowej nie mogą jeść chleba na mące pszennej, żytniej lub jęczmiennej. W przypadku chorych na celiakię toksyczne są również gluteniny, choć w mniejszym stopniu. W sumie zidentyfikowano ponad pięćdziesiąt pozostałości białek glutenu, które są toksyczne dla osób cierpiących na celiakię.
Mimo iż celiakia istnieje od dawien dawna i jest przedmiotem bardzo wielu badań, wszystkie mechanizmy tej choroby nie zostały jeszcze poznane. Najnowsze badania opisują następujący mechanizm: podczas trawienia enzymy dzielą białka na mniejsze części; w przypadku glutenu podział ten jest niezupełny i niestrawione fragmenty białka dostają się do jelita cienkiego. Z nieznanych przyczyn przepuszczalność jelita wzrasta – być może sam gluten powoduje
zwiększenie przepuszczalności – do tego stopnia, że fragmenty białka przedostają się przez obwódki zamykające. Fragmenty te napotykają na swej drodze enzym (transglutaminaza tkankowa ), który w niewielkim stopniu zmienia ich budowę. Te nowe białka posiadają potencjał antygeniczny, to znaczy, że u osób z uwarunkowaniami będą one powodować reakcję immunologiczną i wyzwalać produkcję przeciwciał – u chorych na celiakię obecne są przeciwciała typu IgA skierowane przeciwko zawartej w glutenie gliadynie i transglutaminazie tkankowej. Niniejsza reakcja powoduje stan zapalny, a w konsekwencji stopniową destrukcję kosmków jelita, których zadaniem jest przyswajanie składników pokarmowych. Nie znamy jeszcze powodu, dla którego układ odpornościowy atakuje gliadynę, następnie transglutaminazę i samo jelito, tym niemniej stawiane są różne hipotezy.
Przy zaprzestaniu spożywania glutenu przeciwciała stopniowo zanikają. Po kilku miesiącach jelito zabliźnia się, a chory jest w remisji. Obecność najmniejszej cząsteczki w organizmie wyzwala atak skierowany przeciwko błonie śluzowej jelita, a zatem wywołuje chorobę.

Kto jest predestynowany genetycznie do celiakii?
Ponad 90% osób chorych na celiakię jest nosicielami grupy HLA-DQ2 lub HLA-DQ8. Cząsteczki HLA znajdują się na powierzchni komórek i umożliwiają rozpoznanie antygenów przez układ immunologiczny. U nosicieli obydwu grup HLA układ immunologiczny wykazuje tendencję do rozpoznawania glutenu jako antygenu, co sprzyja pojawieniu się celiakii. Tym niemniej istnieją prawdopodobnie inne czynniki wyzwalające chorobę – środowiskowe, ponieważ u wielu osób, które wykazują wrażliwość genetyczną, choroba ta nie zawsze się rozwija. Jeśli wziąć za przykład parę bliźniąt jednojajowych, będących nosicielami wspomnianych grup HLA, istnieje 80% szans na to, że obydwa bliźnięta z tej pary będą dotknięte tą chorobą.
W Algierii i Tunezji zaobserwowano u populacji porównywalną częstotliwość występowania HLA-DQ2 i HLA-DQ8, a paradoksalnie częstotliwość występowania nietolerancji glutenu jest w Algierii bardzo wysoka, najwyższa na świecie (5,6% populacji), podczas gdy w Tunezji należy ona do jednej z najniższych (0,28% populacji). Istnieje ponad pięćdziesiąt siedem genów przypisywanych celiakii, nie mających związku z dwoma wspomnianymi powyżej systemami HLA. Wszystkie te warianty wskazują jedynie na słabe uwarunkowanie choroby. Nawet badanie rodzin w dużym stopniu dotkniętych celiakią nie pozwoliło na wskazanie czynnika genetycznego determinującego tę chorobę. Wyniki te jeszcze raz ukazują znaczenie środowiska i epigenetyki.
Celiakia może pojawić się w każdym wieku, a całkowite zrozumienie jej mechanizmów bez wątpienia pozwoli w przyszłości wskazać na powiązane z nią czynniki środowiskowe.

Według naukowców do czynników tych mogą należeć:

  niekarmienie piersią przez matkę, (co we wczesnym dzieciństwie osłabia barierę jelitową); lub też karmienie sztucznym mlekiem, które we wczesnym dzieciństwie osłabia barierę jelitową;


  wczesne wprowadzenie glutenu do pożywienia (dzieci wystawione na działanie glutenu podczas trzech pierwszych miesięcy życia są pięć razy bardziej narażone na wystąpienie celiakii w porównaniu z dziećmi wystawionymi na działanie glutenu po 4 miesiącu życia);

  zapalenie jelita przez rotawirus.


Cechą wspólną dwóch ostatnich wymienionych czynników jest zwiększenie przepuszczalności jelita cienkiego. Jeszcze ciekawszy według naukowców jest fakt, iż celiakia nie jest występującą w naturze aberracją, lecz naturalną pozytywną selekcją, która pojawiła się ponad tysiąc lat temu. Wydaje się, że geny odpowiedzialne za tę chorobę są bardziej odporne w walce przeciw infekcji jelit i z tego powodu mogłyby stanowić pewną korzyść, jeśli chodzi o przeżycie.
Jak się więc ma do tego zielona rewolucja? Czy przyniosła tak wiele korzyści, jak się powszechnie uważa?
Do roku 1970 występowanie celiakii wynosiło średnio 0,03%91. Obecnie, zgodnie z badaniami, choroba ta występuje co najmniej dwa do pięciu razy częściej. 
Zespół kanadyjskich badaczy stwierdził, że zapadalność na tę chorobę zwiększyła się nawet jedenastokrotnie między rokiem 1998 a 2007. Jej rozwój jest po prostu czymś niesłychanym. Badania podjęte w celu zrozumienia tych zmian zwróciły się w kierunku infekcji bakteryjnych. Inni badacze przetestowali hipotezę higienistów, zgodnie z którą przebywanie w dzieciństwie w zbyt aseptycznym środowisku sprzyjałoby pojawianiu się zaburzeń immunologicznych.
Niestety żadna z tych hipotez nie została podtrzymana, ponieważ nie dają one odpowiedzi na pytanie, dlaczego celiakia występuje równie często u osób dorosłych, jak i u dzieci. Według badaczy z amerykańskiej kliniki Mayo, jednego z najbardziej renomowanych zakładów zdrowotnych na świecie, jedynie mutacje, jakim człowiek poddał pszenicę, mogą wyjaśniać rosnącą częstość występowania celiakii.

Oblicza celiakii
Celiakia może objawiać się w różny sposób. W 2012 roku grupa robocza skupiająca specjalistów z siedmiu krajów wyodrębniła, w zależności od jej różnych odmian, trzy typy tej choroby.

Celiakia objawowa: ujawnia się najczęściej w dzieciństwie lub u młodych kobiet. Do jej najczęstszych objawów zalicza się zaburzenia jelitowe lub niedobory żywieniowe – nieprawidłowe wchłanianie mikroskładników z uwagi na uszkodzenie kosmków jelitowych. Najczęstszą chorobą powstałą w wyniku niedoboru składników odżywczych jest anemia z niedoboru żelaza, jednakże równie częsty jest niedobór witamin B9, B12, E, K oraz cynku. Obfite biegunki mogą powodować złe wchłanianie tłuszczu i utratę wagi. W przypadku tej choroby równie często występują ogólne objawy lub pojawiają się inne choroby autoimmunologiczne  spowodowane przez porowate jelito, które upodabnia się wtedy bardziej do sita niż do filtra.

Celiakia bezobjawowa: tak jak i w pierwszym jej typie, układ odpornościowy wytwarza właściwe dla tej choroby przeciwciała i jelito zostaje zaatakowane, lecz występuje niewiele objawów ze strony układu trawiennego lub nie ma ich wcale. Ryzyko stanowi tutaj rozwój choroby w kierunku innych chorób autoimmunologicznych. W wieku 50 lat, 40% osób chorych na celiakię bezobjawową dotkniętych będzie inną chorobą, ponieważ nie wiedziało o celiakii. W 2008 roku badacze ze szpitala św. Antoniego w Paryżu wykazali, że niektóre choroby autoimmunologiczne dotykają w szczególności osoby chore na celiakię: chodzi mianowicie o cukrzycę typu 1, zapalenie tarczycy Hashimoto, łuszczycę lub opryszczkowate zapalenie skóry. Z uwagi na to, iż celiakia może nie dawać żadnych objawów ze strony układu trawiennego, u osób z chorobą autoimmunologiczną tego typu powinien być regularnie wykonywany test wykrywający celiakię. Dlaczego? Chociażby dlatego, że francuski zespół naukowców wykazał również, że dieta bezglutenowa ma działanie ochronne. Jeśli dieta bezglutenowa nie jest wdrożona wystarczająco wcześnie, ryzyko wystąpienia raka przewodu pokarmowego zwiększa się o około 30%.

Celiakia utajona: występuje w niej wiele przeciwciał przeciw transglutaminazie, ale nie ma żadnych uszkodzeń jelita ani objawów ze strony układu trawiennego. W tym przypadku wydaje się, że organizm potrafi powstrzymać rozwój choroby, lecz jak długo? W tym stadium unikanie glutenu wydaje się być korzystne, ponieważ wzrasta ryzyko powstania chorób autoimmunologicznych. Jak widać, coraz więcej osób ma problem z glutenem. Nasz dobry chleb przybiera obecnie raczej postać konia trojańskiego o kuszącym zapachu, przemycającego toksyczne białka. Naukowcy szacują, że wraz ze wzrostem nietolerancji glutenu, objawy są coraz mniej typowe, a więc coraz bardziej ogólne i rozmyte. Wiedząc, że przewlekła biegunka występuje tylko u 35% osób chorych na celiakię, jakie inne objawy pozwalają wykryć tę chorobę? Objawy ogólne mają bardzo szeroki zasięg: biorąc pod uwagę dane dostarczone przez światową organizację gastroenterologii oraz wyniki pracy zespołu kierowanego przez prof. Alessa Fassano (szpital w Massachusetts), uważanego za światowej klasy specjalistę od nietolerancji glutenu, można stworzyć listę często występujących objawów i związanych z nimi chorób.

 Objawy
Przewlekłe biegunki
Wzdęcia
Niestrawność
Przewlekła anemia z niedoboru żelaza
Kwasota żołądka/ Refluks żołądkowo-przełykowy
Niepłodność o nieznanym podłożu
Przewlekłe zmęczenie
Drażliwe jelito
Drażliwość
Depresja/ niepokój/ ataki paniki
Bóle stawów
Łamliwość kości
Przewlekły niedobór witaminy B9 lub B12
Bóle głowy, migrena
Nawracające afty

 Choroby powiązane
Opryszczkowate zapalenie skóry
Cukrzyca typu 1
Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy Hashimoto
Choroba Addisona
Kardiomiopatie
Artroza
Łuszczyca
Stwardnienie rozsiane

Zawsze starałem się wystrzegać niebezpiecznych iluzji. Magiczny eliksir profesora Duchamela, który leczy dżumę, cholerę i upiększa, jeszcze nie istnieje, a ten, kto sądzi, że jest w stanie wyleczyć każdą chorobę XXI wieku, jest szaleńcem. Myślenie, że dzięki wyeliminowaniu z pożywienia glutenu będzie można nagle pozbyć się wszystkich tych chorób, może wydawać się przesadą. Jednak ta historia nie jest bajką, jest prawdziwa. Ten tak powszechny i zakorzeniony w naszym życiu składnik odżywczy stał się wrogiem atakującym od wewnątrz, a unikanie go może prawdopodobnie poprawić jakość życia milionów Francuzów.
Zobaczysz, że lista chorób powiązanych z glutenem jeszcze przez długi czas nie będzie listą zamkniętą.

Jak zdiagnozować celiakię?
Nie istnieje obecnie żaden w 100% wiarygodny marker, który pozwala potwierdzić celiakię – testy są wiarygodne w 90%. Przez długi czas uważano, że jedynie pobranie i analiza wycinka jelita umożliwia postawienie diagnozy (biopsja dwunastnicy). Obecnie badania nie potwierdzają większej korzyści z tego typu interwencji w porównaniu z pobraniem krwi. Ponadto może się okazać, że wynik biopsji jest fałszywie ujemny, co już wyjaśniliśmy.

Polecam poniższy sposób postępowania, polega on na oznaczeniu czterech parametrów.

 Przeciwciała A przeciw transglutaminazie tkankowej (IgA tTG): przeciwciała te występują prawie zawsze, a wytwarzane są wtedy, gdy układ odpornościowy rozpozna gluten zmodyfikowany przez transglutaminazę. Są to bardzo typowe przeciwciała dla celiakii i niezbędne, aby zainicjować proces destrukcji kosmków jelitowych.

 Przeciwciała A anty-endomyzjalne (IgA EMA): endomysium jest tkanką łączną występującą w mięśniach, która powoduje ekspresję transglutaminazy. Stanowi cel, przeciwko któremu skierowane są przeciwciała w celiakii.

 Przeciwciała A anty-gliadynowe (IgA AGA): nie są to przeciwciała typowe dla celiakii, lecz są oznaką reakcji odpornościowej organizmu przeciwko gliadynie, prolaminie pszenicy. Mają istotny udział w chorobach powiązanych z celiakią.

 Przeciwciała A surowicze (IgA całkowite): jednym z zadań IgA jest ochrona błon śluzowych przed infekcjami. Tymczasem u osób posiadających HLA-DQ2 obserwuje się niedobór IgA. Gdy ma to miejsce, wynik testu na obecność IgA tTG, IgA EMA i IgA AGA może być sfałszowany i wtedy będzie konieczne wykonanie tekstu na obecność przeciwciał G (IgG tTg, IgG EMA i IgG AGA), których poziom jest wyższy u osób z niedoborem przeciwciał IgA.

 W tym miejscu należy wspomnieć, iż żaden z wyżej wymienionych testów nie ma sensu, jeśli z naszej diety już wyeliminowaliśmy gluten. W ciągu paru tygodni poprzedzających wykonanie testu musi on występować w spożywanej przez nas żywności.

Źródło: Julien Venesson "Gluten free. Jak współczesna pszenica nas zatruwa" wyd.Vital

Czytaj też:  Celiakia - Centra Wiedzy
powrót do listy
Komentarze [0] zobacz wszystkie »
Komentarze do: Celiakia: kiedy nie tolerujemy glutenu


zobacz także:

Przygotuj się na zimę. Dietetyk radzi: jedz produkty zbożowe kilka razy dziennie

17-12-2017 00:36

Szczególnie w okresie jesienno-zimowym warto pamiętać, że to właśnie zboża są najważniejszym źródłem energii dla naszego organizmu. Produkty zbożowe,...

więcej

Podstawy metabolizmu — mechanizm działania

18-11-2017 00:56

Prawdopodobnie wielokrotnie natykałaś/natykałeś się na pojęcia metabolizm lub przemiana materii, na przykład wtedy gdy pojawiła się kolejna modna dieta, w artykułach...

więcej

Pokonać nałóg cukrowy

06-10-2017 00:38

Podobnie jak nikotyna i alkohol cukier nie jest już uważany przez ekspertów za nieszkodliwą używkę, lecz za niebezpieczną dla zdrowia substancję, która...

więcej